IKS

SS-20 – „Nie jestem gotowy” [Recenzja], wyd. Mystic Production

Niejedna legenda zaczynała w garażu, ale początki Dezertera to historia, w której obok młodzieńczej fascynacji punk rockiem pojawiają się przymusowe prace społeczne, radzieckie rakiety balistyczne i stan wojenny. Zanim Robert Matera i Krzysztof Grabowski stali się ważnymi postaciami polskiej sceny niezależnej, byli nastolatkami, którzy na rzeczywistość PRL-u odpowiadali krótkimi gniewnymi piosenkami. Wydany dziś, 20 listopada 2026 roku nakładem Mystic Production, „Nie jestem gotowy”, zabiera nas właśnie do tego momentu. Osiemnaście archiwalnych nagrań SS-20 z lat 1981–1982 nie stanowi ani nowego albumu Dezertera, ani współczesnej rekonstrukcji dawnych kompozycji. To zapis zespołu, który dopiero uczył się grać, ale już doskonale wiedział, przeciwko czemu chce protestować. I właśnie dlatego nie traktuję tej płyty wyłącznie jak eksponatu dla miłośników historii. Tego materiału słucha się również z autentyczną przyjemnością.

Wszystko zaczęło się jesienią 1980 roku, kiedy uczniowie warszawskiego technikum elektronicznego, oddelegowani do sprzątania torowiska pod Nowym Dworem Mazowieckim, zaczęli rozmawiać o założeniu punkowej kapeli. Kilka miesięcy później Robert „Robal” Matera chwycił za gitarę, Krzysztof Grabowski zasiadł za perkusją, a Darek „Stepa” Stepnowski wziął na siebie partię basu. Wkrótce dołączył wokalista Darek „Skandal” Hajn. Pierwsze próby odbywały się na prowizorycznym sprzęcie, z radioodbiornikami zamiast wzmacniaczy i stołkami pełniącymi funkcję perkusji. Później muzycy korzystali już z pomieszczeń Gminnego Ośrodka Propagandy i Kultury w Nieporęcie. Rozważaną początkowo nazwę Sektor A zastąpiło SS-20, zaczerpnięte od oznaczenia radzieckich rakiet, co samo w sobie stanowiło prowokację. Muzycy umownie przyjęli za datę powstania 1 maja 1981 roku, czyniąc z obowiązkowego święta państwowego własny gest sprzeciwu. Zamierzali przy tym zostać najszybciej grającym zespołem w Polsce, choć od tej deklaracji do technicznej biegłości droga była jeszcze daleka.

REKLAMA

 

Na przełomie listopada i grudnia 1981 roku SS-20 wystąpiło na X Mokotowskiej Młodzieżowej Jesieni Muzycznej. Regulamin pozwalał na trzy utwory, lecz muzycy, obawiając się, że ich krótki występ przejdzie bez echa, zagrali aż sześć, zanim ktokolwiek zdążył zaprotestować. Koncert laureatów zaplanowano na 14 grudnia, ale wprowadzenie stanu wojennego dzień wcześniej przekreśliło te plany. W kolejnych miesiącach jeden z koncertów przerwało ZOMO, a podczas innego organizator odciął prąd. Przełomem okazał się występ w Jarocinie w 1982 roku. Prowadził go Zbigniew Hołdys, podczas gdy SS-20 miało już w repertuarze „Nie płacz Zbyszek” – bezczelną satyrę wymierzoną w Perfect. Jak wspominają muzycy w booklecie, obecność tej piosenki stała się po festiwalu pewnym problemem dla jego prowadzącego. To świetny przykład punkowego dystansu wobec gwiazd popularnego rocka i obowiązujących hierarchii. Jesienią 1982 roku do muzyków dotarła informacja o nieoficjalnym zakazie występowania pod nazwą SS-20. Zamiast zrezygnować, przemianowali się na Dezerter. Ocalałe kasety i taśmy szpulowe po ponad czterech dekadach odzyskały życie, a wydanie uzupełniła książeczka ze wspomnieniami, fotografiami i projektem okładki niewydanego dema z 1981 roku.

 

zdj. materiały promocyjne

 

„Nie jestem gotowy” odbieram przede wszystkim jako fascynujący dokument narodzin przyszłego Dezertera. Najbardziej zaskakuje dojrzałość autorów, którzy w chwili powstawania tych piosenek dopiero wchodzili w dorosłość. Nie chodzi przy tym o wyrafinowane metafory. Teksty są proste i dosadne, ale niezwykle celnie punktują mechanizmy władzy, propagandy oraz społecznego podporządkowania. „System”, „Odnowa” czy „Fabryka” nie tylko oddają realia PRL-u, lecz także pokazują, jak szybko oficjalna opowieść o powszechnym szczęściu rozmijała się z codziennością. „Musisz być kimś” i tytułowe „Nie jestem gotowy” dotykają natomiast presji otoczenia oraz wyobcowania. I właśnie tutaj najmocniej uderza ponadczasowość tej muzyki. Zmieniają się politycy, ustroje i problemy, ale potrzeba sprzeciwu wobec narzucanych reguł wcale nie znika. Muzycznie słychać już wiele charakterystycznych elementów późniejszego Dezertera: ostrość gitary Matery, bezpośredniość rytmiki i umiejętność zamknięcia konkretnej myśli w krótkiej, zdecydowanej formie. Jakość nagrań pozostaje oczywiście znakiem swoich czasów, lecz mam poczucie, że podczas przygotowywania tego wydawnictwa zrobiono wszystko, by wycisnąć z archiwalnych źródeł maksimum bez odbierania im pierwotnej szorstkości.

Moimi faworytami są przede wszystkim „Polen über alles”, „Nie płacz Zbyszek” i „Poroniona generacja”. Pierwszy zachwyca ironią. Krzysztof Grabowski przyznawał po latach, że tytuł powstał pod wpływem „California Über Alles” Dead Kennedys, a na płycie znalazły się dwie wersje utworu. Koncertowe wykonanie z 1981 roku zawiera wzmianki o Stanisławie Kani i kolejkach po olej, natomiast późniejsza wersja odnosi się już do rzeczywistości stanu wojennego. Można więc niemal na żywo obserwować, jak szybko polityka zmieniała język punkowych piosenek. „Nie płacz Zbyszek” bawi mnie z kolei nieokrzesaną bezczelnością. Sam lubię twórczość Perfectu, ale w niczym nie przeszkadza mi to docenić złośliwego żartu pod jego adresem. „Poroniona generacja” wyjątkowo celnie oddaje natomiast ówczesne poczucie braku przyszłości. Warto zwrócić uwagę również na „Atomową śmierć”, która koresponduje z militarnym rodowodem nazwy SS-20 i uderza w wyścig zbrojeń bez oglądania się na podział Wschód–Zachód. W „Salwadorze” groteskowa narracja kontrastuje z okrucieństwem wojny, a „Szpanerzy” pokazują jeszcze bezpośrednie inspiracje brytyjskim punkiem poprzez wykorzystanie „Suspect Device” Stiff Little Fingers. To wszystko sprawia, że słuchamy nie tylko zbioru młodzieńczych szkiców, lecz zapisu błyskawicznie kształtującej się muzycznej i światopoglądowej tożsamości.

REKLAMA

 

 

Nie wszystkie fragmenty przekonują mnie oczywiście w równym stopniu. „Agonia”, „Burdel” czy „Szpanerzy” wypadają słabiej od najcelniejszych momentów wydawnictwa. W pierwszym przypadku dramatyzm chwilami ociera się o przesadę, w pozostałych prowokacja potrafi wyprzedzić samą treść. Nie nazwałbym ich jednak słabymi kompozycjami. Są częścią języka młodego punkowego zespołu, którego członkowie nie mieli ani ochoty, ani potrzeby ważyć każdego słowa. Nie traktowałbym też jako poważnego zarzutu dominacji szybkiego tempa i nieustannego nacisku sekcji rytmicznej. Właśnie ta konsekwencja stanowi część uroku materiału, choć słuchaczom przyzwyczajonym do bardziej zróżnicowanych aranżacji może momentami brakować oddechu. Nie zawsze przekonuje mnie również wokal Skandala. Jego szorstkość bywa idealnym nośnikiem emocji, ale czasami odciąga uwagę od samej kompozycji. Osobiście bardziej odpowiada mi śpiew Matery, co w żaden sposób nie umniejsza znaczenia Hajna dla historii grupy. Archiwalnego pochodzenia nagrań również nie sposób ukryć. Tyle że oczekiwanie od materiału z początku lat osiemdziesiątych studyjnej perfekcji całkowicie mijałoby się z jego charakterem.

 

„Nie jestem gotowy” okazuje się więc czymś znacznie więcej niż sympatyczną ciekawostką dla kolekcjonerów Dezertera. To pełen energii zapis momentu, w którym gniew nastolatków zaczynał przeradzać się w artystyczną tożsamość jednego z najważniejszych polskich zespołów punkowych. Cieszy mnie, że ten materiał może dziś trafić również do młodszych słuchaczy. Sam po podobną muzykę sięgałem naturalnie w czasach gimnazjum i liceum, dlatego tym bardziej uważam, że warto wiedzieć, skąd wzięły się jej język, przekaz i bezkompromisowość. Dezerter nie stał się przecież muzealnym eksponatem. Nadal gra, a tegoroczny „Wolny wybieg” pokazuje, że wciąż ma coś do powiedzenia. Tym bardziej poruszająco brzmią dziś nagrania młodego Skandala i Darka „Stepy” Stepnowskiego, których już z nami nie ma. Ta płyta nie musi być idealna, by okazać się ważna. Zachowuje nie tylko pierwsze kompozycje przyszłego Dezertera, lecz także emocje ludzi, którzy nie mieli jeszcze pojęcia, dokąd zaprowadzi ich własny bunt. Ponad cztery dekady później okazuje się, że ich głos nadal brzmi przekonująco.

 

Szymon Pęczalski

 

Pamiętajcie, żeby wspierać swoich ulubionych artystów poprzez kupowanie fizycznych nośników, biletów na koncerty oraz gadżetów i koszulek.

IKS
Udostępnij i poleć znajomym!

Dodaj komentarz

IKS

SztukMix - Strona poświęcona szeroko pojętej sztuce

© SztukMix 2020